Trong quá trình giáo dục con, cha mẹ phải thấy rằng, để trưởng thành như hôm nay, chúng ta đã trải qua rất nhiều giai đoạn, trong quá trình ấy ai cũng từng mắc sai lầm và con của chúng ta cũng vậy. Những lúc con cái mắc sai lầm như vậy, cha mẹ nên giải quyết như thế nào là đúng nhất?
Thông thường, mức độ nhẹ nhất là cha mẹ trách mắng con; nặng hơn là dùng đòn roi, quát nạt, thậm chí có nhiều gia đình sỉ vả con mình… Dù áp dụng phương pháp kỷ luật nào đi chăng nữa thì mục đích cuối cùng chúng ta nhắm đến là con cái được hiểu chuyện hơn, trưởng thành hơn và hoàn thiện nhân cách hơn. Nhưng nếu phương pháp kỷ luật không phù hợp, không những cha mẹ không giúp con trưởng thành hơn, mà còn khiến cho con ù lỳ, mặc cảm, tự ti hoặc hung bạo, hung dữ hơn.
Nội Dung Bài Viết
Những lưu ý trước khi phạt con
Xác định mục đích phạt con
Nhiều phụ huynh thường than phiền: “Sao giờ con cái bướng quá”, cha mẹ càng nói càng bướng, càng đánh càng bướng. Tuy nhiên, cần hiểu rằng, cha mẹ cứ đánh con như vậy thì con sẽ lỳ đòn; cứ trách móc con lặp đi lặp lại một câu nói thì con cũng sẽ trơ trơ, lời nói của cha mẹ bị bỏ ngoài tai, con không nghe theo. Nếu trách mắng không đúng, con cái có khi còn tỏ thái độ xất xược, hỗn láo với cha mẹ. Con trẻ vừa không thấy lỗi của mình, vừa tỏ thái độ với cha mẹ.
Vì vậy, trước khi kỷ luật con cái, phụ huynh nên tự đặt câu hỏi cho bản thân: “Mục đích phạt con là gì?”. Ví dụ, vì con thường xuyên đi về trễ, mục đích kỷ luật con là tập cho con thói quen đúng giờ, đi học phải về nhà không được đi chơi la cà. Hoặc phạt không cho con chơi đồ chơi nữa để tập cho con thói quen sau khi chơi xong phải dọn dẹp gọn gàng lại. Cho nên, trước khi phạt con cái, cha mẹ phải xác định được mình phạt con với mục đích gì và hình phạt của mình có ngăn được hành vi của trẻ vào những lần sau không.
Cụ thể, nếu trẻ không chịu dọn đồ chơi sau khi chơi xong, cha mẹ có thể cất món đồ chơi đó, không cho con chơi nữa, đồng thời dạy con nếu lần sau con không dọn dẹp thì cha mẹ sẽ không cho con chơi nữa. Nếu hình phạt này phù hợp, sau này trẻ sẽ bỏ thói được quen xấu, trẻ sẽ biết tự dọn dẹp đồ chơi sau khi bày ra.
Không để cảm xúc chi phối
Đôi lúc, cha mẹ sẽ la mắng, thậm chí đánh con cái khi con phạm sai lầm để xả cơn tức giận của bản thân. Làm như vậy là cha mẹ đang trừng phạt con trẻ theo cảm xúc của mình và trẻ sẽ không cảm nhận được gì từ cách kỷ luật này. Cha mẹ cứ la mắng và dùng đòn roi theo cảm xúc sẽ không mang lại hiệu quả gì trong việc giáo dục, mà còn khiến con cái sợ sệt hơn, khi nhìn thấy cha mẹ sẽ thấy sợ chứ không hiểu được cha mẹ làm như vậy để con ngoan hơn.
Vì vậy, khi kỷ luật con, cha mẹ cần lưu ý xem mình có đang xử dụng cảm xúc để trừng phạt trẻ hay không? Trong lúc nóng giận, hãy tự hỏi bản thân rằng: “Nếu không tức giận thì mình có phạt trẻ như thế hay không?”, điều này giúp cha mẹ kiềm nén cơn tức giận khi phạt trẻ, không truyền cảm xúc nóng giận lên trẻ và giúp trẻ hiểu được việc kỷ luật này trẻ xuất phát từ lòng yêu thương, muốn con được tốt hơn.
Nhiều khi cha mẹ không kiềm chế được cảm xúc nên muốn dùng những lời lẽ thật nặng nề để trách móc trẻ, thậm chí còn đem việc xấu của trẻ kể cho người này người kia, với suy nghĩ làm như vậy con sẽ xấu hổ, lần sau không vi phạm nữa. Thế nhưng, làm như vậy sẽ khiến cho trẻ bị tổn thương, cảm thấy xấu hổ trước mặt mọi người, lâu dần trẻ sẽ tự ti, mặc cảm và việc giáo dục như vậy không mang lại hiệu quả. Thay vì áp dụng kiểu nói xấu, xúc phạm, làm tổn thương, khiến trẻ xấu hổ thì cha mẹ nên đặt con hỏi mình rằng hành vi của mình có làm trẻ tổn thương, xấu hổ và tủi thân hay không.
Nếu kỷ luật trẻ không hợp lý sẽ tạo nên mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái. Con trẻ thấy rằng cha mẹ không thương con, cha mẹ quá nặng nề, quá khắt khe với con, còn cha mẹ nghĩ rằng con cái không nghe lời, hỗn láo với cha mẹ. Mặt khác, vợ chồng không thống nhất nhau về cách kỷ luật con sẽ gây rạn nứt trong gia đình. Vì vậy, vợ chồng nên thống nhất với nhau về cách dạy con, không để cảm xúc chi phối, tránh làm tổn thương con trẻ.
Lúc nhỏ khi bị đánh mắng, trách phạt, chúng ta thường suy nghĩ lớn lên mình sẽ không bao giờ áp dụng biện pháp đó đối với con cái. Nhưng khi lớn lên, có gia đình, có con cái thì chúng ta lại đem toàn bộ những phương pháp ngày xưa cha mẹ dùng áp dụng lên con cái của mình. Đôi khi chính ta cũng không hiểu tại sao mình lại làm như vậy. Qua đây, các bậc phu huynh cần thấy rằng, nếu trách phạt con cái không hợp lý, chúng ta sẽ gieo vào lòng con trẻ sự ám ảnh một cách sâu sắc và con mình có thể áp dụng những cách đó lên cháu mình.
Cách phạt con của người Do Thái
Dùng ánh mắt tỏ thái độ không hài lòng
Người Do Thái trước khi phạt con sẽ nhìn vào mắt con, sau đó tỏ thái độ không hài lòng. Khi đứa trẻ nhìn vào ánh mắt, cảm nhận thái độ của cha mẹ sẽ biết rằng cha mẹ đang không hài lòng, lúc đó trẻ tự hiểu rằng mình đã làm sai điều gì đó và mình cần phải sửa. Nếu cha mẹ phạt con bằng ánh mắt, thái độ, lời nói nhưng trẻ không nhận ra được lỗi của mình thì người Do Thái mới sử dụng những biện pháp khác.
Thông thường, khi con phạm lỗi, cha mẹ thường sử dụng hành vi để phạt con ngay, ví dụ bắt con úp mặt vào tường, hoặc nhẹ hơn là trách móc con cái. Còn người Do Thái sẽ dùng ánh mắt để tỏ thái độ không hài lòng, sau đó mới dùng lời nói, nếu không có hiệu quả thì họ mới dùng biện pháp khác.
Không vững nguyên tắc khi phạt con
Đối với những trẻ chơi xong không cất đồ chơi gọn gàng, cha mẹ Việt Nam thường cất đồ chơi lại, không cho con chơi để dạy con. Còn người Do Thái sẽ giấu món đồ chơi đó, làm con cảm thấy bị mất đồ chơi, đến khi con thay đổi thái độ thì lúc đó họ mới trả lại cho con. Khi áp dụng biện pháp này, có những trẻ sẽ khóc lóc, ăn vạ đòi đồ chơi, cha mẹ vì thấy thương con, con khóc ồn ào cũng phiền nên đưa lại cho con để đỡ phải phiền phức. Nếu không thống nhất quan điểm ngay từ lúc đầu với phương pháp này thì đừng nên áp dụng. Còn nếu đã áp dụng thì phải tuân thủ nguyên tắc, không nuông chiều trẻ khi trẻ đòi, nếu chiều theo thì lần kỷ luật sau sẽ không còn hiệu nghiệm.
Luôn tôn trọng con khi trách phạt
Một nguyên tắc người Do Thái luôn tuân thủ khi trách phạt con là dù trách phạt nhưng vẫn luôn tôn trọng con. Tức là không trách phạt, la mắng trẻ trước nhiều người, mà cha mẹ sẽ đưa con vào phòng riêng và trao đổi với trẻ. Nhờ vậy, giúp cho trẻ tự thấy mình có lỗi nhưng đã được cha mẹ đã giải thích, hướng dẫn để trẻ sửa sai, đồng thời luôn được phụ huynh tôn trọng.
Thực tế, nhiều phụ huynh không kiềm chế được cảm xúc, thấy trẻ sai ở nơi nào thì liền quát mắng ở chỗ đó, thậm chí ở ngoài đường cũng quát mắng. Tuy nhiên, ai cũng có lòng tự trọng. Khi còn quá nhỏ thì trẻ chưa cảm thấy xấu hổ, nhưng khi lớn lên một chút sẽ thấy vô cùng xấu hổ trước mặt mọi người và bị tổn thương lòng tự trọng. Cha mẹ áp dụng cách này một lần có khi trẻ sẽ thấy sợ nhưng dùng nhiều lần thì trẻ trở nên chai lì, và cảm giác rằng tất cả những điều cha mẹ làm đều rất bình thường.
Dạy cho con dũng cảm nhận lỗi và sửa sai
Con trẻ có rất nhiều nỗi sợ, đa phần đều do người lớn mang lại. Khi được hỏi nỗi sợ nào các em thường gặp phải thì phần lớn các em còn nhỏ cho đến cấp ba đều trả lời đầu tiên là sợ ma, thứ hai là sợ cha mẹ la đánh, sau đó là sợ thầy cô giáo trách phạt, sợ cha mẹ cãi nhau, sợ bóng tối, sợ một mình… Vậy, do đâu mà đa số các em sợ những điều này?
Những nỗi sợ này đến từ rất nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân đầu tiên thường là do người lớn hù dọa trẻ. Trong lúc trách phạt, cha mẹ thường hù dọa trẻ như sau: “con mà đi ra ngoài đường như vậy là ông kẹ bắt”, “con mà không nghe lời mẹ là bà phù thủy sẽ cắt lưỡi”, “con không nghe lời thì cha mẹ sẽ đánh con”… tất cả những điều này gây ra cho trẻ nhiều nỗi sợ. Mặc dù những nỗi sợ này phần nào làm cho trẻ sợ và không dám phạm lỗi, tuy nhiên, cha mẹ nên xem lại cách hù dọa ấy có phù hợp hay không. Vì điều chúng ta thật sự cần là dạy cho trẻ đức tính dũng cảm để nhận lỗi và sửa sai, đây mới là điều quan trọng.
Có nhiều cách rèn luyện cho trẻ sự dũng cảm để nhận lỗi và sửa sai. Đơn giản nhất là cha mẹ hãy kể cho con nghe những câu chuyện mang tính giáo dục. Chẳng hạn, câu chuyện về cậu bé Tích Chu không nghe lời bà, vì ham chơi nên không mang nước cho bà uống và bà biến thành con chim bay đi. Nhưng sau đó hối hận nên đã dũng cảm tìm cách cứu bà và bà được trở lại thành người, về sau Tích Chu rất hiếu thảo và yêu thương bà. Khi nghe câu chuyện này, nhiều trẻ nhỏ rất sợ cha mẹ sẽ biến mất nếu mình không vâng lời nên con trẻ luôn vâng nghe lời cha mẹ, đồng thời biết dũng cảm nhận lỗi và sửa sai mỗi khi phạm lỗi.
Cha mẹ làm gương cho con cái
Ngoài ra, việc giáo dục con muốn có hiệu quả thì cha mẹ cần là tấm gương cho con. Có rất nhiều trường hợp cha mẹ phạm lỗi với con nhưng không chịu nhận lỗi, không chịu xin lỗi, mà còn thường xuyên trách phạt trẻ. Làm như vậy thì cha mẹ rất khó để dạy con, cho nên, cha mẹ phải là tấm gương của con. Nếu muốn con thực hiện điều gì đó thì cha mẹ nên làm gương cho con.
Chẳng hạn, khi trẻ lên 2-3 tuổi, cha mẹ đôi khi gặp khó khăn trong việc tập trẻ đánh răng. Nhiều phụ huynh bắt con đánh răng buổi tối từ lúc 9 giờ nhưng cha mẹ lại chưa đánh răng và như vậy rất khó để tập cho con mình đúng giờ. Vì vậy, muốn tập cho trẻ thói quen đánh răng đúng giờ thì cha mẹ có thể đánh răng cùng con để làm gương. Trường hợp khác, phụ huynh bắt con 9 giờ đi ngủ nhưng cha mẹ vẫn còn xem ti vi, như vậy rất khó để tập cho con ngủ đúng giờ. Qua đó, chúng ta cần hiểu rằng, muốn trẻ thực hiện điều gì thì bản thân cha mẹ phải là người đầu tiên làm gương. Nếu cha mẹ không làm gương mà chỉ xử phạt con thì con trẻ chỉ thấy sợ chứ không học được gì từ sự giáo dục đó.