Âm dương là hai trạng thái khí của sự vật, hiện tượng. Trước kia, thế giới tồn tại trong thể hỗn độn không ngừng, trạng thái này gọi là vô cực. Sau trạng thái vô cực, khí dương và khí âm được sinh ra, người ta gọi trạng thái này là từ vô cực sinh ra thái cực, gồm thái cực âm và thái cực dương. Ở trạng thái này, khí dương nhẹ, thăng, nóng bay lên trên, ký hiệu bằng vạch liền (–) ; khí âm nặng, giáng, chìm xuống dưới, ký hiệu bằng vạch đứt (–), từ đó trái đất phân thành hai điện cực. Khi trái đất phân thành hai điện cực, bắt đầu có sự vận hành của lực từ. Lực từ này tạo thành các ion âm và ion dương, trong đó, ion âm chạy từ Bắc vào Nam, ion dương chạy từ Nam ra Bắc, tạo thành từ trường xung quanh trái đất. Chính lực của từ trường này thúc đẩy sự di chuyển của khí, tạo thành sự vận hành của đồi, núi, nước, non; sự cao thấp của địa hình tạo thành những dòng chảy của nước; những dòng chảy này tạo thành những mạch long và mạch thủy.
Để mô tả kỹ hơn âm dương, người ta đặt ra câu hỏi “cái gì sinh ra dương” và “cái gì tạo ra âm”, chứng tỏ trong dương có tồn tại một khí âm (nhân âm), trong âm có tồn tại một khí dương (nhân dương); nhân dương là mầm mống sinh ra khí âm sau này và nhân âm là mầm mống sinh ra khí dương sau này.
Từ ký hiệu, người ta lấy hào âm và hào dương đặt chồng lên nhau, tạo thành bốn cái hào gọi là tứ tượng, bao gồm: thái dương, thái âm, thiếu dương và thiếu âm. Tứ tượng này tượng trưng cho bát tự, tượng trưng cho bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, về sự thay đổi của tiết khí. Sau này, người ta tiếp tục chồng một quẻ âm dương lên với nhau, thành ba hào âm dương tượng trưng cho trời, đất, người – thiên, địa, nhân (trong đó nhân ở giữa). Kế tiếp, người ta sắp xếp ba hào âm dương đan xen với nhau tạo thành hình bát quái.
Nội Dung Bài Viết
Tiên Thiên bát quái:
Bát quái này được sử dụng để tính toán phần Thể, tức là phần cơ bản, nguyên lý, là phần ban đầu, khởi nguyên, khởi thủy. Tính chất âm dương được thể hiện qua bát quái tiên thiên. Như vậy, Tiên Thiên là Thể để qua đó có thể tính được các tính chất âm dương.
Hậu Thiên bát quái:
Sau đến Chu Văn Vương, từ Bát quái Tiên Thiên, xoay đổi hà đồ Bát Quái Tiên Thiên, xoay chuyển từ trạng thái âm dương chuyển sang trạng thái căn bản, tức là Hậu Thiên Bát Quái. Hậu thiên bát quái dùng để ứng dụng vào cuộc sống, ứng dụng vào tự nhiên, khí hậu để có đồ hình Bát Quái Hậu Thiên. Như vậy, Hậu Thiên là Dụng, dùng để ứng dụng vào đời sống.
Nếu đặt tiếp một hào âm và một hào dương lên trên tứ tượng thì chúng ta sẽ được hai đồ hình. Đồ hình thứ nhất, hào dương ở phía dưới sẽ gồm bốn quẻ: Càn, Ly, Đoài, Chấn. Nếu đặt hào âm xuống dưới tứ tượng thì chúng ta sẽ được bốn quẻ: Tốn, Cấn, Khảm, Khôn.