Chắc hẳn, rất nhiều người trong chúng ta có thể dễ dàng nhớ đến cuộc khủng hoảng bong bóng hoa Tulip, bong bóng Dotcom trong thị trường chứng khoán Mỹ. Năm 2007, thị trường chứng khoán Việt Nam tăng từ hơn 200 điểm lên 1170 điểm. Các cổ phiếu như SDS đã tăng từ 50.000 đồng lên trên 2.500.000 đồng trên một cổ phiếu; cổ phiếu BMC, TCT và rất nhiều cổ phiếu khác cũng đã tăng lên hàng trăm lần. Có nghĩa là khi mua vào với mức giá như vậy thì lợi nhuận của doanh nghiệp tạo ra phải đến 100 năm sau mới hoàn vốn được. Tuy nhiên, lí do các nhà đầu tư mua vào và đẩy giá lên mức điên rồ như vậy chỉ có thể giải thích bằng tài chính học hành vi.
Tài chính học hành vi cho rằng, con người ngoài hành động lí trí, còn bị chi phối bởi cảm xúc. Cảm xúc tác động lên hành vi của con người vô cùng mãnh liệt. Quá trình cảm xúc chi phối lên một nhà đầu tư được diễn ra như sau:
- Nhà đầu tư từ trạng thái lạc quan về thị trường, mua vào cổ phiếu.
- Khi cổ phiếu tăng lên sẽ tạo cho nhà đầu tư thêm sự hưng phấn.
- Lúc đó, các nhà đầu tư khác đồng loạt mua theo, điều này dẫn đến giá cổ phiếu lại càng tăng.
- Khi giá cổ phiếu tăng thì đám đông cho rằng cổ phiếu sẽ tiếp tục tăng nữa và họ không bán ra.
- Khi không bán cổ phiếu ra thì sẽ lại đẩy giá cổ phiếu tăng lên kịch trần và khiến hàng hóa bị khan hiếm.
- Cổ phiếu khi đẩy đến mức giá quá lớn sẽ không thể tăng tiếp được nữa do cạn nguồn tiền mua vào. Các nhà đầu tư lúc này đứng ở trên đỉnh rất cao, không còn lực cầu để tiếp ứng và họ bắt đầu lo âu.
- Lúc này giá cổ phiếu đột ngột sẽ giảm nhanh chóng. Và khi giá giảm đột ngột thì nhà đầu tư chuyển từ trạng thái lo âu sang trạng thái bi quan khi cổ phiếu rớt sàn liên tiếp.
- Khi cổ phiếu rơi xuống mức thô lỗ thì các nhà đầu tư rơi vào trạng thái hoảng loạn.
- Lúc này tâm lý bi quan lan tràn đến tất cả nhà đầu tư trên thị trường, khiến cho cả thị trường chen chúc nhau bán cổ phiếu ra và làm cho giá cổ phiếu tuột mạnh.
Như vậy, cảm xúc trong thị trường chứng khoán luôn chi phối các nhà đầu tư. Chính nó tạo nên cơn sốt tăng giá rất mãnh liệt, cũng như việc tuột giá không thấy đáy, dựa vào lí trí chúng ta không thể phân tích được. Đối với một nhà đầu tư thông minh thì cảm xúc chính là kẻ thù của họ. Để có được những quyết định đầu tư thông minh, chúng ta phải loại bỏ được cảm xúc. Khi thị trường và đám đông tỏ ra quá hưng phấn hoặc quá bi quan thì hành động thông minh nhất lúc đó là chúng ta đứng ngoài thị trường hoặc đi ngược lại với xu hướng đám đông, tránh những thiệt hại có thể xảy ra bởi tâm lý đám đông.